امنیت ملی از مهم‌ترین مفاهیم در نظام‌های سیاسی و حقوقی است و تأمین آن از اساسی‌ترین وظایف دولت‌ها به شمار می‌رود. در تحولات امنیتی معاصر، مسئله «دفاع پیش‌دستانه» به یکی از مباحث مهم در حوزه حقوق بین‌الملل و مطالعات امنیتی تبدیل شده است. از سوی دیگر، در فقه سیاسی اسلام نیز اصولی مانند حفظ نظام، نفی سبیل و دفع صائل چارچوب‌هایی برای اقدام دفاعی در برابر تهدیدات فراهم می‌کنند. با توجه به تفاوت مبانی مشروعیت در فقه اسلامی و حقوق بین‌الملل، بررسی تطبیقی این دو رویکرد می‌تواند به تبیین بهتر حدود و شرایط مشروعیت دفاع پیش‌دستانه کمک کند. هدف این پژوهش بررسی مفهوم و جایگاه امنیت ملی در فقه سیاسی اسلام و تحلیل تطبیقی آن با حقوق بین‌الملل در زمینه دفاع پیش‌دستانه است. پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی و با استفاده از روش کتابخانه‌ای انجام شده است. داده‌های تحقیق از طریق بررسی منابع فقهی، آثار مرتبط با فقه سیاسی اسلام، اسناد حقوق بین‌الملل به‌ویژه منشور ملل متحد و مقالات علمی گردآوری شده است. در مرحله تحلیل، ابتدا مبانی نظری امنیت و دفاع در فقه اسلامی تبیین شده و سپس مفهوم دفاع مشروع و دفاع پیش‌دستانه در حقوق بین‌الملل بررسی گردیده است. در ادامه، با روش تحلیل تطبیقی، شباهت‌ها و تفاوت‌های دو نظام مورد ارزیابی قرار گرفته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که فقه سیاسی اسلام با تأکید بر اصولی مانند حفظ نظام و دفع صائل، اقدام پیش‌دستانه در برابر تهدیدات جدی و قریب‌الوقوع را در شرایط خاص قابل پذیرش می‌داند. در مقابل، حقوق بین‌الملل به طور سنتی دفاع را به وقوع حمله مسلحانه محدود کرده، هرچند برخی تفاسیر جدید امکان دفاع در برابر تهدید فوری را مطرح کرده‌اند. همچنین هر دو نظام بر ضرورت وجود تهدید واقعی و رعایت اصل تناسب تأکید دارند. نتایج نشان می‌دهد که با وجود تفاوت در مبانی نظری، هر دو نظام در شرایط تهدید جدی امکان اقدام دفاعی را می‌پذیرند و زمینه‌هایی برای همگرایی در تبیین دفاع پیش‌دستانه وجود دارد.

امنیت ملی فقه سیاسی اسلام دفاع پیش‌دستانه حقوق بین‌الملل دفاع مشروع