Hamayesh Arwin Alborz همایش آروین البرز HLJR HLJR 2 4 2026 08 16 A Comparative Study of the Jurisprudential and Legal Foundations of Qisas and Capital Punishment in Imami Jurisprudence and the Four Sunni Schools of Law, with an Emphasis on Iranian Criminal Laws بررسی تطبیقی مبانی فقهی و حقوقی قصاص و اعدام در فقه امامیه و مذاهب چهارگانه اهل سنت با تاکید بر قوانین کیفری 231 244 FA Niloofar Mahmoudnasab Islamic Azad University, Sanandaj Branch نیلوفر محمودنسب دانشگاه ازاد اسلامی . واحد سنندج Akbar Hooshyari Islamic Azad University, Sanandaj Branch اکبر هوشیاری دانشگاه ازاد اسلامی . واحد سنندج 2026 08 06 Qisas (retaliation in kind) and capital punishment are among the most significant life-depriving sanctions in Sharia-based Islamic criminal justice systems and have consistently remained at the center of jurisprudential, legal, and criminal policy debates. Although these two concepts are sometimes regarded as synonymous in common usage, they differ in their nature, foundations, and legal consequences from both jurisprudential and legal perspectives. In Islamic jurisprudence, qisas is primarily recognized as a right possessing both private and public dimensions, serving the functions of restorative justice, deterrence, and the protection of social order. Capital punishment, by contrast, is generally imposed as a life-depriving penalty for hudud and ta’zir offenses or in other specific cases prescribed by law. The principal aim of this study is to conduct a comparative examination of the jurisprudential and legal foundations of qisas and capital punishment in Imami jurisprudence and the four Sunni schools of law, as well as to analyze how these foundations are reflected in Iranian criminal legislation. Adopting a descriptive-analytical approach and a comparative method, and drawing on library-based sources, the study seeks to answer the following question: What similarities and differences exist among the Islamic schools of jurisprudence with respect to the grounds for the legitimacy of qisas and capital punishment, their scope of application, evidentiary requirements, the role of victims and heirs of the victim, and the relationship between the rights of God (haqq Allah) and the rights of individuals (haqq al-nas)? It also examines how these jurisprudential differences have been reflected in Iran’s criminal policy. Accordingly, this study examines the jurisprudential and legal foundations of qisas and capital punishment in Imami jurisprudence and the four Sunni schools of law, namely the Hanafi, Maliki, Shafi’i, and Hanbali schools, before analyzing the reflection of these perspectives in the criminal laws of the Islamic Republic of Iran. The findings indicate that, although Imami jurisprudence and all four Sunni schools agree on the legitimacy of qisas in principle, they differ considerably regarding its theoretical foundations, conditions of applicability, scope of enforcement, evidentiary procedures, and the legal consequences of pardon by the victim’s heirs. Furthermore, under Iranian criminal law, qisas is not merely a punitive instrument; rather, it derives from a combination of the principles of Imami jurisprudence, legislative considerations, and the requirements of public order. Capital punishment, however, has in certain instances extended beyond the traditional framework of qisas into the domains of hudud and ta’zir punishments. Although all Islamic schools recognize the legitimacy of qisas on the basis of the Qur’an and the Sunnah, capital punishment is fundamentally different from qisas in terms of its legal nature. The Islamic Penal Code of Iran has also been formulated primarily on the basis of Imami jurisprudence. Ultimately, this study demonstrates that a comparative analysis of these two institutions can contribute significantly to a better understanding of the structure of Islamic criminal justice and to a critical assessment of Iran’s criminal policy. قصاص و اعدام از مهم ترین ضمانت اجراهای سالب حیات در نظام های کیفری اسلامی مبتنی بر شریعت به شمار می روند که همواره در کانون مباحث فقهی، حقوقی و سیاست جنایی قرار داشته اند . اگرچه در عرف عمومی این دو مفهوم گاه مترادف تلقی می شوند، اما از منظر فقهی و حقوقی دارای ماهیت، مبانی و آثار متفاوتی هستند. قصاص در فقه اسلامی عمدتا به عنوان حقی خصوصی ـ عمومی با کارکرد عدالت ترمیمی،بازدارندگی و حمایت از نظم اجتماعی شناخته میشود و اعدام بیشتر در قالب مجازات سالب حیات در جرایم حدی ، تعزیری و یا در موارد خاص قانونی مطرح میگردد .مسئله اصلی این پژوهش، بررسی تطبیقی مبانی فقهی و حقوقی قصاص و اعدام در فقه امامیه و مذاهب چهارگانه اهل سنت و تحلیل انعکاس این مبانی در قوانین کیفری ایران است.این پژوهش با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی و روش تطبیقی و با تکیه بر منابع کتابخانه ای ، در پی پاسخ به این پرسش است که مبانی مشروعیت، قلمرو اجرا ، شرایط اثبات، نقش بزه دیده و اولیای دم و نسبت حق الله و حق الناس در نهاد قصاص و اعدام در میان مکاتب فقهی اسلامی چه تفاوت ها واشتراک هایی دارد و این اختلافات چگونه در سیاست کیفری ایران بازتاب یافته است.این پژوهش مبانی فقهی و حقوقی قصاص و اعدام را در فقه امامیه و مذاهب چهارگانه اهل سنت (حنفی، مالکی، شافعی و حنبلی) مورد بررسی قرار داده و سپس انعکاس این دیدگاه ها را در قوانین کیفری جمهوری اسلامی ایران تحلیل می کند. یافته های تحقیق نشان می دهد که اگر چه اصل مشروعیت قصاص در فقه امامیه و مذاهب چهارگانه اهل سنت مورد اتفاق است، ولی در مبانی نظری ، شرایط تحقق، گستره اعمال ، نحوه اثبات و اثار گذشت اولیای دم تفاوت هایی قابل ملاحظه وجود دارد.همچنین در حقوق کیفری ایران ، نهاد قصاص بیش از آنکه صرفا یک ابزار کیفری باشد ، برامده از ترکیبی از مبانی فقه امامیه ، ملاحظات تقنینی و ضرورت های نظم عمومی است ؛ در حالیکه اعدام در برخی موارد فراتر از چارچوب سنتی قصاص، در حوزه حدود و تعزیرات نیز توسعه یافته است .درهمه مذاهب اسلامی مشروعیت قصاص را بر پایه نصوص قرآن و سنت پذیرفته اند،همچنین اعدام از حیث ماهیت با قصاص تفاوت بنیادین دارد. قانون مجازات اسلامی ایران نیز عمدتاً مبتنی بر مبانی فقه امامیه تدوین شده است.در نهایت پژوهش حاضر نشان میدهد که مطالعه تطبیقی این دو نهاد میتواند در فهم بهتر ساختار عدالت کیفری اسلامی و ارزیابی انتقادی سیاست جنایی ایران نقش مهمی ایفا کند . https://hljr.ir/downloadfilepdf/1477993