اطلاعات شناسنامه‌ای نشریه

دورهٔ صفویه، جایگاه وزیران به‌عنوان عالی‌ترین مقامات دیوانی، نقشی کلیدی در تثبیت اقتدار سلطنت و شکل‌دهی به ساختار حقوقی دولت ایفا کرد. این مقاله با رویکردی توصیفی–تحلیلی، به بررسی ساختار حقوقی وزیران در عصر صفویه و تحول نمادین «قلم» در برابر «شمشیر» می‌پردازد. پرسش اصلی آن است که چگونه موقعیت حقوقی و کارکرد سیاسی وزیران، توازن میان قدرت دیوانی و قدرت نظامی را دگرگون ساخت. بدین منظور، ابتدا سیر تاریخی شکل‌گیری منصب وزارت و حدود اختیارات آن در دستگاه صفوی، با استفاده از منابع تاریخی و فقهی، واکاوی می‌شود. سپس، نسبت میان مشروعیت دینی (بر پایهٔ تشیع دوازده‌امامی) و مشروعیت حقوقیِ وزیران، و تأثیر این نسبت بر تنظیم روابط میان شاه، امرا و دیوانیان تحلیل می‌گردد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که در حکومت صفوی، هرچند شمشیر و قدرت نظامی همچنان رکن اساسی سلطنت بود، اما قلم و سازوکارهای دیوانی، به‌ویژه در قالب نهاد وزارت و تشکیلات اداری وابسته به آن، به تدریج به ابزار اصلی سامان‌دهی قدرت، تنظیم روابط حقوقی، و اعمال حاکمیت تبدیل شد؛ به‌گونه‌ای که می‌توان از نوعی جابه‌جایی نمادین از غلبهٔ شمشیر به برجسته‌شدن قلم در مدیریت سیاسی و اداری دولت صفوی سخن گفت. نتیجه آن‌که در عصر صفویه، ساختار حقوقی وزیران نه تنها بازتاب‌دهندهٔ پیوند دین، سیاست و حقوق بود، بلکه جلوه‌ای روشن از تحول نمادین و عملی قلم در برابر شمشیر در شکل‌گیری دولت متمرکز شیعی به شمار می‌آید.

صفویه وزیر ساختار حقوق دیوان سالاری قلم و شمشیر قدرت سیاسی مشروعیت دینی و حقوقی