قاعده احسان از قواعد مهم فقه اسلامی است که بر مبنای آن، شخصی که با انگیزه نیکوکارانه و به قصد یاری رسانی به دیگری اقدام می کند، در شرایطی که رفتار وی متضمن ورود زیان یا هزینه ای برای دیگری باشد، اصولاً نباید همانند عامل زیان زننده مسئول شناخته شود. این قاعده، افزون بر جایگاه فقهی، در نظام حقوقی ایران نیز از ظرفیت قابل توجهی برای تبیین موارد رفع ضمان و محدودسازی مسئولیت مدنی برخوردار است. مسئله اصلی این پژوهش، بررسی جایگاه و حدود تأثیر قاعده احسان در معافیت شخص نیکوکار از مسئولیت جبران خسارات و تبیین شرایطی است که می توان بر اساس این قاعده، ضمان ناشی از ورود زیان را منتفی دانست. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و با بهره گیری از منابع فقهی، حقوقی و مقررات مرتبط، به بررسی مبانی، شرایط و آثار اجرای قاعده احسان می پردازد. یافته های پژوهش نشان می دهد که احسان صرفاً با ادعای قصد خیر محقق نمی شود، بلکه تحقق آن مستلزم وجود شرایطی از جمله قصد نیکوکارانه، فقدان انگیزه سوء، رعایت حدود متعارف رفتار و وجود رابطه منطقی میان اقدام احسانی و زیان ایجادشده است. همچنین، قاعده احسان در مواردی می تواند به عنوان مبنایی برای رفع ضمان و معافیت از جبران خسارت مورد استناد قرار گیرد؛ با این حال، قلمرو آن مطلق نبوده و در صورت تعدی، تفریط، تقصیر یا خروج رفتار از حدود متعارف، امکان استناد به قاعده برای رفع مسئولیت منتفی خواهد بود. بر این اساس، قاعده احسان را می توان یکی از مبانی مؤثر در تعدیل مسئولیت مدنی دانست که با ایجاد تعادل میان حمایت از زیان دیده و حمایت از رفتارهای خیرخواهانه، از تحمیل مسئولیت نامتناسب بر اشخاص نیکوکار جلوگیری می کند. نتیجه پژوهش حاکی از آن است که شناسایی دقیق شرایط و حدود اعمال این قاعده می تواند در تفسیر مقررات مسئولیت مدنی و تعیین موارد معافیت از جبران خسارت نقش مؤثری داشته باشد.

قاعده احسان مسئولیت مدنی جبران خسارت رفع ضمان معافیت از مسئولیت فقه اسلامی.