اطلاعات شناسنامه‌ای نشریه

دهه‌ی نخست سلطنت رضاشاه پهلوی (۱۳۰۰–۱۳۱۰ش) نقطه‌ی عطفی در فرایند شکل‌گیری دولت مدرن در ایران بود. در این دوره، سرکوب ایلات، عشایر و نیروهای محلی به یکی از مهم‌ترین ابزارهای تحقق تمرکز قدرت و استقرار نظم نوین سیاسی تبدیل شد. پژوهش حاضر با هدف بررسی نقش جنگ و سرکوب قبایل و اقوام در شکل‌گیری نظم سیاسی مدرن دوره پهلوی اول انجام شده و تلاش دارد کارکرد این سیاست‌ها را در فرآیند تمرکزگرایی و دولت‌سازی تحلیل کند. همچنین، در پرتو نظریه تیلی، شباهت‌ها و تفاوت‌های مسیر دولت‌سازی ایران با نمونه‌های تاریخی مشابه، از جمله اروپا و ترکیه کمال آتاتورک، ارزیابی می‌شود. رویکرد تحقیق، جامعه‌شناسی تاریخی و روش آن کیفی از نوع تبیین علی است. داده‌ها به روش کتابخانه‌ای–اسنادی گردآوری و منابع معتبر داخلی و خارجی تحلیل شد. مفاهیم کلیدی از جمله «دولت مدرن»، «دولت‌سازی»، «ایل و عشایر» و «جنگ» بر اساس تعاریف نظریه‌پردازانی چون ماکس وبر، اوتو هینتزه و چارلز تیلی بازشناسی و بومی‌سازی شدند. سپس، با استفاده از مدل چهارمرحله‌ای تیلی (جنگ‌افروزی، دولت‌سازی، حفاظت، استخراج منابع)، سیاست‌های نظامی رضاشاه در دوره ۱۳۰۰–۱۳۱۰ش واکاوی گردید. نتایج نشان می‌دهد که جنگ‌های داخلی و سرکوب قبایل:1. رقبای قدرت را حذف و انحصار ابزار خشونت مشروع را در دست دولت تثبیت کرد. 2. باعث تقویت ارتش مدرن به‌عنوان ستون اصلی دولت شد. 3. زمینه ایجاد بوروکراسی متمرکز، یکپارچگی بازار داخلی، و توسعه زیرساخت‌ها را فراهم نمود. 4. با اسکان اجباری و خلع سلاح عشایر، روند همگون‌سازی فرهنگی و تضعیف هویت‌های محلی را سرعت بخشید. با این حال، پیامدهای منفی مهمی نیز مشاهده شد: تعمیق شکاف دولت–ملت، تضعیف نهادهای مشارکتی و تثبیت اقتدار فردی به جای حاکمیت نهادی. تجربه پهلوی اول نشان می‌دهد که جنگ می‌تواند موتور محرک تمرکز قدرت و ساخت دولت مدرن باشد، اما در غیاب ساختارهای مشارکتی و اقتصاد پویا، این دستاوردها کوتاه‌مدت و شکننده‌اند. در حالی که سرکوب ایلات و عشایر در کوتاه‌مدت نظم و امنیت ایجاد کرد، در بلندمدت موجب بی‌اعتمادی سیاسی و مقاومت اجتماعی شد. مقایسه با نمونه‌های اروپایی و ترکیه آتاتورک نشان می‌دهد که تفاوت در بستر اقتصادی و اجتماعی، مسیر دولت‌سازی ایران را به سمت اقتدارگرایی نظامی و مدرنیزاسیون از بالا سوق داد. این تجربه تأکیدی بر این نکته است که توسعه پایدار نیازمند ترکیب اقتدار مؤثر با مشارکت اجتماعی گسترده است.

جنگ دولت‌سازی رضاشاه پهلوی تمرکزگرایی سیاسی ایلات و عشایر