مفهوم قوامیت مرد در خانواده از جمله مفاهیم مهم در فقه اسلامی است که ریشه در آیه ۳۴ سوره نساء دارد و در طول تاریخ فقهی به عنوان یکی از مبانی تنظیم روابط حقوقی و اخلاقی میان زوجین مورد توجه قرار گرفته است. با این حال، تفسیرهای مختلف از این مفهوم گاه به برداشت‌هایی انجامیده که آن را به نوعی برتری یا سلطه یک‌جانبه مرد در خانواده فروکاسته است. در مقابل، بررسی دقیق منابع فقهی نشان می‌دهد که قوامیت در اصل ناظر به مسئولیت در تدبیر، حمایت و سامان‌دهی امور خانواده است و باید در چارچوب عدالت، حسن معاشرت و رعایت حقوق متقابل زوجین فهم شود. پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی ـ تحلیلی و با تکیه بر منابع فقهی امامیه و مطالعات حقوقی و اجتماعی معاصر، به بازخوانی مفهوم قوامیت و تحلیل کارکرد آن در شرایط اجتماعی امروز می‌پردازد. در این راستا، ابتدا مبانی فقهی قوامیت در قرآن، روایات و آثار فقهای امامیه بررسی شده و سپس تحولات اجتماعی معاصر، از جمله تغییر نقش‌های جنسیتی و افزایش مشارکت اجتماعی و اقتصادی زنان، در ارزیابی کارآمدی قرائت‌های سنتی از این مفهوم مورد توجه قرار گرفته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که قوامیت در فقه اسلامی بیش از آنکه به معنای سلطه باشد، ناظر به نوعی مسئولیت مدیریتی در چارچوب عدالت و مصلحت خانواده است. بر همین اساس، این پژوهش الگوی «مسئولیت تفاهمی» را به عنوان رویکردی تبیینی برای فهم معاصر روابط زوجین پیشنهاد می‌کند؛ الگویی که در آن اداره امور خانواده بر پایه گفت‌وگو، مشورت و مشارکت دو سویه میان زن و مرد شکل می‌گیرد. چنین برداشتی ضمن سازگاری با اصول اخلاقی اسلام مانند مودت، رحمت و کرامت انسانی، می‌تواند به کاهش تعارضات خانوادگی و تقویت حقوق متقابل زوجین در جامعه معاصر کمک کند.

قوامیت حقوق متقابل زوجین فقه امامیه خانواده مسئولیت تفاهمی.